Σύνδρομο Εργασιακής Εξουθένωσης Ηλίας Σιώρας 13/05/15

Σύνδρομο Εργασιακής εξουθένωσης ( Ερ.εξ )

Burnout Syndrome ( B.U.S )

Εισαγωγή

Ο όρος χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά από τον Freudenberger ( 1974) – παρακολουθώντας, στη δεκαετία του ’60, το προσωπικό μιας κλινικής αποτοξίνωσης. Το B.U.S, είναι ψυχοσωματικό σύνδρομο, που έχει τρία κύρια χαρακτηριστικά:

   α. Συναισθηματική εξουθένωση – ισοπέδωση

   β. Αισθήματα αποπροσωποποίησης

   γ. Μειωμένη λειτουργικότητα, αποτελεσματικότητα στον επαγγελματικό τομέα σε συνδυασμό με νοητική κόπωση.

Η αιτία είναι παρατεταμένο stressκυρίως στην εργασία. Ειδικότερα τα τελευταία χρόνια, με την οικονομική κρίση, τις ιδιαίτερα ανταγωνιστικές σχέσεις στην εργασία και στην κοινωνία, τη μεγάλη αύξηση της ανεργίας, την πλήρη ελαστικοποίηση των εργασιακών σχέσεων, τη δουλειά « για ένα κομμάτι ψωμί» και την ολοένα αυξανόμενη επιδείνωση των συνθηκών υγιεινής στο εργασιακό περιβάλλον, το B.U.Sπαίρνει εκρηκτικές διαστάσεις.

Το άτομο που υποφέρει από B.U.S, πιστεύει ότι δεν μπορεί να ξεφύγει από την κατάσταση.

Η εμπιστοσύνη, η αλληλοκατανόηση στο εργασιακό περιβάλλον, η οικογενειακή και κοινωνική υποστήριξη μπορούν να βοηθήσουν σε συνδυασμό με τεχνικές αντιμετώπισης του stress. Μπορούν να αμβλύνουν τα συμπτώματα. Οριστική λύση δίνεται όταν τα κυρίως προσβαλλόμενα από το B.U.Sστρώματα και κυρίως οι υγειονομικοί, αναγνωρίσουμε και τροποποιήσουμε τις καταστάσεις που μας φέρνουν σε αυτό το αδιέξοδο. Οι επερχόμενες εξελίξεις σε οικονομικό και εργασιακό επίπεδο το επιβάλλουν πιο επιτακτικά.

Περιγραφή

Η μετάφραση του όρου burnoutείναι «αναλώνομαι εκ των ένδον, μέχρι το σημείο της απανθράκωσης» Maslachκαι Jackson 1986.

Το BUS, σύμφωνα με τους Maslachκαι Jackson( 1981 )1, χαρακτηρίζεται από τρεις διαστάσεις στου υγειονομικούς.

  1. Συναισθηματική εξουθένωση που προκαλείται από τη συχνή και έντονη επαφή με άτομα που υποφέρουν, με αποτέλεσμα τη συναισθηματική αποστράγγιση, την κούραση, τη νευρικότητα.
  2. Αποπροσωποποίηση που εκφράζεται με αποστασιοποίηση, αδράνεια, αρνητική στάση προς τους ασθενείς, απουσία ενδιαφέροντος για την εργασία τους.
  3. Απουσία επαγγελματικών επιτευγμάτων, που με την πάροδο του χρόνου γίνεται απογοήτευση, νευρικότητα χωρίς καμιά επαγγελματική ικανοποίηση.

Σε αυτά προστίθενται:

  • Χαμηλές αμοιβές
  • Εντατικοποίηση της εργασίας
  • Αυξημένος όγκος εργασίας
  • Αβεβαιότητα για τη μελλοντική εργασία
  • Προοδευτικά μειούμενος αριθμός προσωπικού
    • Στάδιο ενθουσιασμού: Υπερβολικά υψηλοί στόχοι, μη ρεαλιστικές σε σχέση με την πραγματικότητα προσδοκίες και υπερεπένδυση στις σχέσεις με τους ασθενείς.
    • Στάδιο αμφιβολίας και αδράνειας: Ο υγειονομικός αρχίζει να αντιλαμβάνεται ότι ενώ προσφέρει πολλά, η εργασία δεν ανταποκρίνεται στις βαθύτερες προσδοκίες του.
    • Στάδιο απογοήτευσης.
    • Στάδιο απάθειας: Ο υγειονομικός αισθάνεται κενός στο τέλος της ημέρας, απαθής, αποθαρρυμένος, έχει χαμηλή αυτοεκτίμηση, νιώθει ενοχές, δέχεται επικρίσεις, καταφεύγει σε επικρίσεις ή ακόμα και στην απομόνωση.
      • Σωματικά συμπτώματα ( μυαλγίες, ζάλη, αίσθημα κόπωσης, συχνουρία, μείωση Libido, ακαθησία κλπ. )
      • Εκδηλώσεις στη συμπεριφορά: Αδυναμία ολοκλήρωσης δραστηριοτήτων, υπερκατανάλωση αλκοόλ, βουλιμία για φαγητό, έναρξη ή αύξηση καπνίσματος.
      • Συναισθήματα: ανησυχία, κλάμα, αδιέξοδο ως προς το να αλλάξουν τα πράγματα.
      • Επίδραση στη γνωστική λειτουργία: μειωμένη συγκέντρωση, δυσκολία ανάκλησης αναμνήσεων, απώλεια αίσθησης χιούμορ κλπ.
      • Το τραγικό παράδειγμα της FranceTelecom, όπου τα ασφυκτικά ωράρια, η χωρίς έλεος εντατικοποίηση της εργασίας, οδήγησε σε δεκάδες αυτοκτονίες.

Έτσι δημιουργούνται οι υλικές εκείνες συνθήκες που αντικειμενικά θα αυξήσουν την επίπτωση του B.U.Sκαι συνολικά στην κοινωνία και φυσικά στους υγειονομικούς.

Σύμφωνα με τη βιβλιογραφία2 , το βίωμα του B.U.Sείναι «μια προοδευτική διεργασία απομυθοποίησης της πραγματικότητας και διακρίνεται σε τέσσερα στάδια»:

Τι είναι το stress;

Είναι η προετοιμασία του οργανισμού μας να αντιμετωπίσει ή να αποφύγει έναν επικείμενο κίνδυνο ή άλλη δυσκολία. Από το 1911 ο φυσιολόγος WalterCannon απομόνωσε σε πειραματόζωα την επινεφρίνη και διαπίστωσε ότι αυξάνει την αρτηριακή πίεση και τη ροή του αίματος στους γραμμωτούς μύες. Αυτή την αντίδραση την ονόμασε αντίδραση « φόβου, πάλης ή φυγής» ( fright, fightorflightresponse3 ).

Αυτές οι μεταβολές των επιπέδων της επινεφρίνης στο αίμα προετοιμάζουν τον άνθρωπο να παλέψει ( fight ) ή να φύγει ( flight) προκειμένου να αποφύγει κάποιο κίνδυνο. Αργότερα ανακαλύφθηκαν άλλες ορμόνες που συνδέονται με την αντίδραση στο stress όπως η νορεπινεφρίνη και η κορτιζόλη.

Ο άξονας υποθάλαμος – υπόφυση – επινεφρίδια παίζει καθοριστικό ρόλο στην έκλυση της απάντησης στο stress με την απελευθέρωση ορμονών όπως ACTH, κορτιζόλης, επινεφρίνης, νορεπινεφρίνης. Η επίδρασή τους στον ανθρώπινο οργανισμό είναι γνωστή: αύξηση αρτηριακής πίεσης, ταχυκαρδία, αίσθημα παλμών, σύσπαση γραμμωτών μυών, ταχύπνοια. Όταν η επίδρασή τους είναι σύντομη, βοηθά πράγματι να υπερνικήσουμε στρεσογόνα εμπόδια. Όταν όμως υπάρχει διαρκής αιτία έκλυσης αυτών των ορμονών, προκύπτει όλο και μεγαλύτερη δυσχέρεια αντιμετώπισης των δυσκολιών.

Συμπτώματα

Είναι πολύ μεγάλος ο κατάλογος των νοσημάτων που σχετίζονται με το «κακό stress». Άγχος, κατάθλιψη, διαταραχές ύπνου, ΚΑΡΔΙΟΠΑΘΕΙΕΣ ( υπέρταση, στεφανιαία νόσος, κακοήθεις αρρυθμίες ), διαταραχές στην έμμηνο ρήση, στην κύηση, στη γαλουχία κ.α.

Προκύπτουν:

Το ολοένα αυξανόμενο stressοδηγεί σε κατάθλιψη.

Εμπειρικές μελέτες προτείνουν ότι όσο περισσότερο πιστεύουμε ότι έχουμε τον έλεγχο των γεγονότων , τόσο λιγότερη πίεση βιώνουμε. Αυτό είναι χαρακτηριστικό της προσωπικότητας τύπου Α που χαρακτηρίζεται από ανταγωνιστικότητα, ταχύτητα και υψηλές επιδιώξεις. Η ίδια όμως προσωπικότητα αναφέρεται ότι συνδέεται στενά με επαγγελματική εξουθένωση. Παρόμοιο χαρακτηριστικό προσωπικότητας είναι η         «σκληρότητα» και περιλαμβάνει την εμπλοκή του εργαζόμενου ( σε αντίθεση με την αποξένωση) τον έλεγχο, ( σε αντίθεση με αίσθημα του αβοήθητου) και την αναζήτηση προκλήσεων ( σε αντίθεση με την αδιαφορία).

Η σύντομη στιγμή της επιτυχίας δεν είναι αρκετή για τον «αφοσιωμένο εργασιομανή» ο οποίος μένει με μια πικρή γεύση και ένα αίσθημα κενού μέσα του. Αυτό μπορεί να είναι ιδιαίτερα έντονο στους υγειονομικούς , επειδή συνυπάρχει συναισθηματική επένδυση και διάθεση αλτρουϊστική, ενώ τελικά η ικανοποίηση λείπει και η απογοήτευση είναι συχνή.

Επιστημονικές μελέτες και διεθνή παραδείγματα

-         1996-1997: μετατρέπεται σε ανώνυμη εταιρεία – το Κράτος παραμένει ο βασικός μέτοχος

-         2003 : πλήρως ιδιωτικοποιημένη ανώνυμη εταιρεία – Καταργείται η προηγούμενη ρύθμιση σύμφωνα με την οποία το Κράτος έπρεπε να είναι ο βασικός μέτοχος – εξακολουθεί να διασφαλίζεται η θέση των εργαζομένων με καθεστώς δημοσίου υπαλλήλου

-         1997 : 162.000 εργαζόμενοι (90% δημόσιοι υπάλληλοι)

-         2008 : 94.500 εργαζόμενοι (70% δημόσιοι υπάλληλοι)

-         Σχέδιο ACT (2005/6-2008/9) : 14.000 εργαζόμενοι μετακινήθηκαν γεωγραφικά/ λειτουργικά εκ των οποίων οι 7.500 σε τομείς πρωτεύουσας σημασίας - Κατάργηση 22.000 θέσεων εργασίας (πρόωρη σύνταξη, μετακίνηση σε άλλες θέσεις στον δημόσιο τομέα, ...)

-         Στο πλαίσιο των σχετικών αναδιαρθρώσεων οι εργαζόμενοι των οποίων το επάγγελμα δεν θεωρούταν πλέον χρήσιμο ή πρωτεύον υποχρεώθηκαν είτε να εγκαταλείψουν την επιχείρηση είτε να αλλάξουν επάγγελμα. Επίσης πολύ μετακινήθηκαν στο πλαίσιο συγχωνεύσεων χώρων εργασίας.

-         Καταργήθηκαν πολλές θέσεις τεχνικών : 1997-2007- 40.000 τεχνικοί έγιναν εμπορικοί υπάλληλοι, σε καταστήματα της FT και σε κέντρα τηλεφωνικών κλήσεων

-         Στα 10 χρόνια μετά την ιδιωτικοποίηση 100.000 άτομα άλλαξαν επάγγελμα, 2006-2008 : 2.500 τον χρόνο.

-         Μόνο το 2008 : 5.000 εργαζόμενοι είδαν να αλλάζει νομό ο χώρος εργασίας τους.

Ποιοι αυτοκτονούν :

1. τηλεφωνικοί σύμβουλοι,

2. τεχνική υποστήριξη σε πελάτες,

Αιτίες : εντατικοποίηση/ φόρτος της εργασίας, εκτελεστικός χαρακτήρας της

εργασίας, απώλεια αυτονομίας, απομόνωση, ανταγωνισμός με συναδέλφους,

επιθετικότητα των πελατών).

3. εργαζόμενοι που κλήθηκαν να αλλάξουν χωρίς την θέληση τους θέση.

  • H αμερικανική αλυσίδα «Walmart» αυτοπροσδιορίζεται ως ο μεγαλύτερος λιανοπωλητής του πλανήτη. Στις αρχές του 2012 λειτουργούσε περισσότερα από 9.600 καταστήματα σούπερ μάρκετ σε 28 χώρες του κόσμου με περισσότερους από 2,1 εκατομμύρια εργαζόμενους.
  • Το δικό μας τραγικό φαινόμενο της αύξησης των αυτοκτονιών σχετίζεται έμμεσα με το B.U.S δεδομένου ότι πολλές από τις αιτίες του συνδρόμου είναι ίδιες με αυτές που οδηγούν στην αυτοκτονία.
  • Έρευνα του Ευρωπαϊκού Ιδρύματος για τη βελτίωση των συνθηκών διαβίωσης και εργασίας διαπιστώνει ότι:

Μέσα στο 2012 οι καθαρές πωλήσεις της πολυεθνικής άγγιξαν τα444 δισ. δολάρια.

Οι ιδιοκτήτες της «Walmart» συμπεριλαμβάνονται στη λίστα του «Bloomberg» με περιουσία 115 δισ. Δολάρια.

Σε μια εταιρία όπου ο συνδικαλισμός διώκεται, μια από τις πιο... φιλεργατικές τακτικές της «Walmart» απέναντι στους εργαζόμενούς της είναι να αφαιρεί τις καρέκλες από τους ηλικιωμένους υπαλλήλους της, ειδικά αυτούς που βρίσκονται κοντά στη σύνταξη, ώστε νατους εξουθενώνει από την ορθοστασία και να τους εξαναγκάζει σε παραίτηση ώστε να απαλλάσσεται από τις αποζημιώσεις για τη συνταξιοδότησή τους.

-         Το 10% έως 12% στην Ε. Ε είναι εκτεθειμένο σε εργασιακή πίεση κατά το μεγαλύτερο διάστημα της ημέρας.

-         Το 1/3 δεν μπορεί να κάνει διάλειμμα όταν το χρειάζεται.

-         Το 40% δεν μπορεί να αποφασίσει το διάστημα των διακοπών.

Υπάρχει εκτεταμένη βιβλιογραφία για τη σύνδεση του επαγγελματικού stress με τα καρδιαγγειακά νοσήματα. Μια έρευνα στο Pubmed αποκαλύπτει 40.000 περίπου αναφορές. Υπάρχει σαφής σύνδεση και αλληλεπίδραση εγκεφάλου – καρδιάς.

  • Σε μελέτη ανασκόπησης από τον Joel Ε. Dimsdale, βασισμένη σε 30 χρόνια εργασίας στο αντικείμενο, προκύπτει αδιαμφισβήτητη συσχέτιση με τη στεφανιαία νόσο, την αρτηριακή υπέρταση και τις αρρυθμίες.
  • Αν και η εργασία προάγει τη βελτίωση των υλικών όρων της ζωής, υπό ορισμένες συνθήκες μπορεί να γίνει επιβλαβής στη σωματική και ψυχική υγεία.
  • Μια προοπτική μελέτη του 8395 εργαζόμενους σε υπαλληλικές θέσεις ξεκίνησε το 1991. Στη συνέχεια, 7,5 χρόνια αργότερα, το 84% των συμμετεχόντων είχαν επανεκτιμηθεί για την αθροιστική έκθεση στον εργασιακό άγχος.
  • Το 1987, σε μια έρευνα σε γιατρούς άνω των 40 ετών, το 44% απάντησε ότι αν τους έδιναν ευκαιρίες να επιλέξουν ξανά επάγγελμα, δεν θα γίνονταν γιατροί. Σε μια έρευνα του 2001 σε γιατρούς της Μασαχουσέτης, 62,3% ήταν δυσαρεστημένοι με το περιβάλλον και τις πρακτικές. Το 2002, μια εθνική έρευνα από το KaiserFamilyFoundation έδειξε ότι το 45% των γιατρών δεν θα συνιστούσε σε ένα νεαρό άτομο να πάει στην ιατρική. Σε μια έρευνα σε γιατρούς πρωτοβάθμιας περίθαλψης το 2007, το 38,7% ήταν κάπως ή πολύ δυσαρεστημένοι. Robert M. Centor, Robert W. Morrow, Roy Μ. Poses, Medscape. 13 Νοεμβρίου, 2012.
  • Μια πρόσφατη έκθεση στο περιοδικό Αρχεία Παθολογίας σχετικά με την επαγγελματική εξουθένωση που καλύπτει μια έρευνα σε περισσότερα από 27.000 γιατρούς, αποδεικνύει ότι η επαγγελματική εξουθένωση είναι πιο συχνή μεταξύ των γιατρών, παρά μεταξύ άλλων εργαζομένων στις ΗΠΑ, με τα υψηλότερα ποσοστά μεταξύ των οικογενειακών γιατρών, παθολόγων, γιατρών επειγόντων περιστατικών και γιατρών μονάδων.
  • Στο περιοδικό JAMA (2002- p.288, “Hospitalnursestaffingandpatientsmortality, nurseburnoutandjobdissatisfaction” ), δημοσιεύεται έρευνα που αφορά την επίπτωση της εντατικοποίησης στους νοσηλευτές και στους ασθενείς τους. Σε 168 νοσοκομεία των ΗΠΑ, που νοσηλεύτηκαν 232.442 ασθενείς που εξυπηρετήθηκαν από 10.184 νοσηλευτές σε χειρουργικά τμήματα και μονάδες εντατικής, προκύπτει ότι: Μέσα σε 30 μέρες από την εισαγωγή του ασθενούς για κάθε έναν ασθενή παραπάνω ανά νοσηλευτή, η θνητότητα για τον ασθενή αυξάνεται κατά 7%. Αντίστοιχα, για κάθε επιπλέον ασθενή ανά νοσηλευτή, το burnout του νοσηλευτή αυξάνει κατά 15%.
  • Η μεγάλη έλλειψη προσωπικού δεν αφορά μόνο την ψυχική και σωματική υγεία των υγειονομικών, αλλά και την ασφάλεια των ασθενών. Ταυτόχρονα η ανασφάλεια στην εύρεση εργασίας σε συνδυασμό με το υψηλό επιστημονικό επίπεδο μεγάλης μερίδας υγειονομικών, αναγκάζουν πολλούς σε ατομικές συμβάσεις με επονείδιστους όρους. Έτσι, από τα πρώτα χρόνια του επαγγελματικού βίου «καίγονται» (απογοήτευση έως και κυνισμός), κάτι που θυμίζει τον νεαρό μαραθωνοδρόμο που θέλει να αποδώσει τα μέγιστα στην αρχή της διαδρομής και γρήγορα εγκαταλείπει.

Η έκθεση αυτή εξετάζει εννοιολογικά ζητήματα για τον καθορισμό του stress και στη συνέχεια διερευνά τις επιπτώσεις του stress σε σχέση με τις επιδράσεις της οξείας έναντι μακροχρόνιας μορφής στην καρδιακή λειτουργία. Οι μελέτες του χρόνιου άγχους συζητούνται σε σχέση με το εργασιακό άγχος, την οικογενειακή δυστυχία, και το βάρος της φροντίδας της επιβίωσης. Από όλες αυτές τις μελέτες υπάρχουν εκτενή δεδομένα που επιβεβαιώνουν την επίδραση του stress σε συμβάματα όπως τον αιφνίδιο θάνατο, έμφραγμα του μυοκαρδίου, ισχαιμία του μυοκαρδίου και τοίχοματικές ανωμαλίες της κίνησης του μυοκαρδίου. Υπάρχουν συντριπτικά στοιχεία τόσο για τις βλαβερές συνέπειες του στρες στην καρδιά και τη μειωμένη επίδρασή του όταν υπάρχει ανθεκτικότητα σε αυτό. Πολλές προσεγγίσεις είναι διαθέσιμες για τη διαχείριση του άγχους που μπορεί να μειώσει την ταλαιπωρία των ασθενών και τη βελτίωση της ποιότητας της ζωής τους. (JAmCollCardiol 2008? 51:1237-46) © 2008 από το Αμερικανικό Κολέγιο Καρδιολογίας Ιδρύματος.

   Ο Karase και συνεργάτες από το 1981 εισήγαγαν τον όρο “jobstrain” (εργασιακό stress) στη επιδημιολογία των επαγγελματικών νοσημάτων. Το μοντέλο που προτάθηκε είναι πως υψηλές απαιτήσεις στη εργασία με χαμηλή δυνατότητα προσφοράς θα οδηγήσει σε ψυχολογικό φορτίο, συνεπώς σε αυξημένο κίνδυνο ανάπτυξης καρδιαγγειακών και ψυχικών νοσημάτων, ειδικότερα σε βιομηχανικούς εργάτες.

 

 

Δημοσιεύονται αναφορές με μετανάλυση μελετών που αφορούν 197.473 ευρωπαίους άνδρες και γυναίκες στους οποίους δεν προϋπήρχε στεφανιαία νόσος. Οι 30.215 ( 15% ) ανέφεραν εργασιακή εξουθένωση. Οι ερευνητές μέτρησαν το stress με ενιαία κριτήρια από το 1985 έως το 2006 και σημείωσαν θετική συσχέτιση μεταξύ B.U.S και στεφανιαίας νόσου. Η παρατήρηση αφορούσε όλες τις ηλικιακές ομάδες και τις περιοχές. Ο σχετικός κίνδυνος για στεφανιαία νόσο αυτών που ανέφεραν εργασιακό stress σε σχέση με αυτούς που δεν ανέφεραν ήταν.

Πάντως σημειώνεται πως διαφορετικά είδη εργασίας έχουν και διαφορετικού τύπου stress. Άλλο το stressτων υπαλλήλων της FranceTelecom, άλλο του βιομηχανικού εργάτη, άλλο του νοσηλευτή της ΜΕΘ, άλλο του νοσηλευτή της ψυχιατρικής κλινικής και άλλο του ιατρού που εργάζεται στο τμήμα επειγόντων. Όλα όμως συγκλίνουν σε μια τελική εικόνα του εργαζόμενου που, ενώ δίνει την ικμάδα του, ειδικά στα πρώτα χρόνια του επαγγελματικού του βίου, γρήγορα απογοητεύεται, δεν αποδίδει και έχει «κάψει» κυριολεκτικά τις προσδοκίες του.

STATE-OF-THE-ART PAPER

Αποτελέσματα: Σε σύγκριση με τους άνδρες που δεν είχαν ποτέ εκτεθεί, οι άνδρες με αθροιστική έκθεση στο stress και όσοι εξετέθησαν κατά τη διάρκεια της παρακολούθησης έδειξαν σημαντική αύξηση στη συστολική αρτηριακή πίεση ( 1,8 mmHg - με 95% διάστημα εμπιστοσύνης )

Η επίδραση ήταν πιο έντονη μεταξύ των ανδρών και των γυναικών με άσχημες συνθήκες εργασίας και φαίνεται να είναι η ομάδα που βρίσκεται σε μεγαλύτερο κίνδυνο για αύξηση της αρτηριακής πίεσης.

Ερωτηματολόγιο Διερεύνησης Επαγγελματικού Stress και επαγγελματικής ικανοποίησης

Πρόκειται για μία περιγραφική έρευνα παρατήρησης τύπου χρονικής στιγμής. Για το λόγο αυτό σχεδιάστηκε ένα ερωτηματολόγιο που ευελπιστεί να αποδειχθεί πολύτιμο βοήθημα στα χέρια των Ιατρών Εργασίας και των Επιθεωρητών Εργασίας και σε συνδυασμό με αντικειμενικές μελέτες και ειδικούς δείκτες να αποτελέσει τη βάση πάνω στην οποία θα στηριχθεί μια αποτελεσματική παρεμβατική πολιτική πρόληψης, περιορισμού ή ακόμα και εξάλειψης του επαγγελματικού stress. Στη διεθνή βιβλιογραφία έχουν χρησιμοποιηθεί κατά καιρούς διάφορα ερωτηματολόγια μέτρησης της επαγγελματικής ικανοποίησης και του επαγγελματικού stress. Το ερωτηματολόγιο που προτείνεται από το ΣΕΠΕ, αντλώντας από την προηγούμενη εμπειρία των ερωτηματολογίων αυτών, σχεδιάστηκε ώστε να εξετάζει την επαγγελματική ικανοποίηση ως πολυδιάστατη έννοια και έχει κατά το δυνατόν προσαρμοστεί στην Ελληνική πραγματικότητα ώστε να ανιχνεύει τα προβλήματα των Ελλήνων εργαζομένων. Λαμβάνει επίσης υπόψη του τη σύγχρονη οικονομική πραγματικότητα και εξετάζει τις επιπτώσεις της πάνω στο εργατικό δυναμικό της χώρας.

Η εργασιακή εξουθένωση στους υγειονομικούς

Ένας στους τέσσερις ιατρούς και ένας στους τρεις ειδικευόμενους υποφέρει από επαγγελματική εξουθένωση (burnout) σύμφωνα με έρευνα πέντε ετών που πραγματοποιήθηκε από το Εργαστήριο Υγιεινής της Ιατρικής Σχολής του Α.Π.Θ. και ολοκληρώθηκε το 2010.

Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της έρευνας, επαγγελματική εξουθένωση έχει το 25% των ειδικών ιατρών και το 33% των ειδικευομένων στα Νοσοκομεία, το 28% των φοιτητών ιατρικής, το 37% των νοσηλευτών καθώς και το 35% των εργαζομένων στο ΕΚΑΒ. Ειδικά, το 35% των ειδικευομένων και το 25% των νοσηλευτών εμφανίζουν αποπροσωποποίηση και κυνισμό που, συχνά, αγγίζει τα όρια της αντιδεοντολογικής συμπεριφοράς. Το burnout προκαλεί χρήση αλκοόλ και ηρεμιστικών από ιατρούς, χρήση βίας στα νοσοκομεία, ιατρικά λάθη, παχυσαρκία, κατάθλιψη, ψυχοσωματικές παθήσεις καθώς και καρδιαγγειακές παθήσεις στους ιατρούς. Το σύνδρομο επαγγελματικής εξουθένωσης πλήττει, κυρίως, ηλικίες 35 με 45 χρόνων, ανύπαντρων ιατρών και παντρεμένων γυναικών αλλά και όσους έχουν μεγαλύτερο ενθουσιασμό για τη δουλειά τους.

 

Συζήτηση

Όλο και περισσότερες μελέτες γίνονται τα τελευταία χρόνια που αφορούν το σύνδρομο της εργασιακής εξουθένωσης στους υγειονομικούς, αλλά και σε πολλούς άλλους κλάδους εργαζομένων. Στην Ελλάδα λίγες μελάτες έχουν γίνει σε περιορισμένο αριθμό εργαζομένων. Υπάρχει μια τάση να αποδίδεται η εργασιακή εξουθένωση στον τύπο της προσωπικότητας και όχι στις συνθήκες εργασίας. Αυτή η αντίληψη συνδυάζεται και με την παντελή έλλειψη ιατρών εργασίας τουλάχιστον σε μεγάλους εργασιακούς χώρους. Η ανάγκη σε γιατρούς εργασίας στην Ελλάδα ξεπερνά τις 2.000, ενώ αυτή τη στιγμή μόλις ξεπερνούν τους 100, ενώ οι θέσεις ειδικευομένων είναι περίπου 50.

Ο κλάδος που πλήττεται περισσότερο είναι αυτός των υγειονομικών και ειδικότερα: ειδικευόμενοι γιατροί, νοσηλευτές ΜΕΘ και επειγόντων, οικογενειακοί γιατροί, προσωπικό του ΕΚΑΒ και νοσηλευτές απλών νοσηλευτικών τμημάτων. Προφανώς χειρότερη είναι η κατάσταση στον ιδιωτικό τομέα υγείας, όπου η εντατικοποίηση της εργασίας είναι μεγαλύτερη.

Στον ελλαδικό χώρο κανένα από τα νοσηλευτικά ιδρύματα στο δημόσιο τομέα δεν χαρακτηρίζεται χώρος ανθυγιεινής εργασίας, ενώ στα ιδιωτικά νοσηλευτήρια τείνει να αποχαρακτηριστεί το επάγγελμα του υγειονομικού από βαρύ και ανθυγιεινό.

Με την Κοινοτική Οδηγία COM607 του 2004, ξαναγυρίζουμε στο 19ο αιώνα. Δίνεται η δυνατότητα «διευθέτησης του χρόνου εργασίας» σε ετήσια βάση, με ανώτατο εβδομαδιαίο όριο τις 48 ώρες με ελαστικό ωράριο και με τις νέες ρυθμίσεις μπορεί ο εργαζόμενος να απασχοληθεί 6 x13= 78 ώρες με ελάχιστη ανάπαυση 11 ώρες. Ακόμα και σε αυτή τη ρύθμιση μπορεί να υπάρξουν παρεκκλίσεις ( optout) , με ατομικές συμβάσεις, πάντα σε βάρος του εργαζόμενου.

Σε ιδιωτικό και δημόσιο τομέα εισάγεται η έννοια του « ενεργού και ανενεργού χρόνου εφημερίας» με συνέπεια να υποχρεώνεται ο εργαζόμενος να βρίσκεται στο χώρο εργασίας χωρίς να πληρώνεται, παρά μόνο αν κληθεί για υπηρεσιακό καθήκον.

Όταν στο κλάσμα – [ημερήσια αξία της εργασίας/ εργάσιμη μέρα]- μεγαλώνει ο παρονομαστής, μεγαλώνει ακόμα πιο γρήγορα ο αριθμητής. Αυτό σημαίνει ότι η απλή παράταση της εργάσιμης μέρας, ρίχνει την τιμή της εργασίας όταν δεν γίνεται αντιστάθμιση. Επιπλέον, δεν αναπληρώνεται ποτέ η συσσωρευμένη ψυχική και σωματική κόπωση, ανεξάρτητα από οποιοδήποτε bonus ή αντισταθμιστικό ρεπό. Αυτό υπογραμμίζει την ανάγκη για σταθερό ημερήσιο χρόνο εργασίας η έλλειψη του οποίου είναι μια από τις βασικές αιτίες της εργασιακής εξουθένωσης.

Συμπεράσμα

Οι επιπτώσεις του burnout στην υγεία του πληθυσμού είναι σοβαρές (ψυχικές παθήσεις, καρδιαγγειακά νοσήματα, χρήση ουσιών, έντονες οικογενειακές τριβές κλπ). Όσο πιο γρήγορα και υπεύθυνα ενημερωθεί ο υγειονομικός και ο κάθε εργαζόμενος, τόσο θα αναζητά να αντιμετωπίσει και τις αιτίες.

Οι οδηγίες που δίνονται από ψυχιάτρους, γιατρούς εργασίας και άλλους σχετικούς επιστήμονες μπορούν να οδηγήσουν σε άμβλυνση των συμπτωμάτων και πρέπει να αξιοποιούνται.

Όσο η οικονομική κρίση γιγαντώνεται και η σχέση εργαζόμενου-εργοδότη αποβαίνει σε βάρος του εργαζόμενου, το burnout θα γενικεύεται. Χρειάζονται ριζικότερες λύσεις που θα οδηγούν σε νέα πραγματικότητα, όπου η εργασία θα είναι χαρά της ζωής και όχι στη σημερινή μορφή.

SUMMARY

Nowadays the “burn out syndrome” as a term is being used to describe the consequences of the prolonged stress at work. In modern working environment the conditions of employment are deteriorating and the number of people that are affected is increasing. Medical sector appears to be affected more severely than others. The manifestations of the syndrome are emotional exhaustion, lack of interest for work, disappointment, depression and physical symptoms. Moreover there are consequences in individuals with other medical illnesses. Apart from supporting measures it appears that more radical solutions are needed for the improvement of the employment conditions in order to transform work to a real joy of life.

Key words: burn out syndrome, employment conditions, healthcare employers

Βιβλιογραφία

  1. Freudenberger H. J. , “Stuff burnout”, J. of social issues, 1974, 30, pp. 159-165
  2. “Job strain as a factor for coronary artery disease”, Lancet, Vol 380, October 2012
  3. “Job strain as a measure of exposure to psychological strain”, Lancet, Vol. 380, October 2012
  4. “Επαγγελματική εξουθένωση”, Κωνσταντίνος Φουντουλάκης, Α.Π.Θ., Απρίλιος 2010.
  5. Maslach L., “Burnout. The cost of caring”, Prentice Hall Inc. 1982.
  6. “Σύνδρομο επαγγελματικής εξουθένωσης”, X. Θελερίτης, Αρχεία Νευρολογίας και Ψυχιατρικής.
  7. Maslach L., Shaufeli W.B. & Leiter M.P., “Job burnout”, Ann. Rev. Psychology, 2001, 52, pp. 397-422
  8. Robert M., Centor M.D. et al., “Family Medicine” , Medscape, Nov. 2012
  9. “Effects of Job strain on Blood Pressure: A Prospective Study of Male and Female White-Collar Workers”, Am. J. Public Health, 2006, 96, pp. 1436-1443
  10. “Psychological Stress and Cardiovascular Disease” Joel Dimsdale, JALL 2008, 51, pp. 1237-1246
  11. “Επιχειρησιακό πρόγραμμα 2000-2006”, Υπουργείο Υγείας και Κοινωνικής Αλληλεγγύης, ΕΠ. ΕΞ., Δεκέμβριος 2005.
  12. “Hospital nurse staffing and patients mortality, nurse burnout and job dissatisfaction”, Jama 2002, p. 288.